Moedige mandaten: hoe je binnen en buiten je mandaat ruimte creëert voor de opgave
- 18 November 2026
- min reading time
- Annelies Claessens
Stel je voor. Na maanden overleg ligt er eindelijk een plan voor de dijkversterking. Waterschap, provincie, gemeente en Rijkswaterstaat hebben samen gezocht naar méér dan een hogere dijk: ruimte voor natuur, een fietsroute en een oplossing voor de boer die grond moet inleveren. De projectleider van het waterschap rijdt met een goed gevoel naar huis. Twee weken later ligt het plan in stukken. Haar directie voelt zich voor het blok gezet, en een collega-afdeling zegt: ‘Dit valt buiten je mandaat.’
Wie veel aan maatschappelijke opgaven werkt, herkent deze situatie: de opgave vraagt meer dan je mandaat toelaat. Wanneer je binnen de lijntjes blijft komt er weinig van de grond. Maar kleur je erbuiten, dan raak je je eigen organisatie kwijt. En daar zit precies het dilemma.
Als omgevingsprofessionals zijn we goed in het onderhandelen met externe partijen. We nemen de belangen van de omgeving ter harte en bouwen vol overgave aan vertrouwen. Maar wie alleen buiten ruimte opzoekt, krijgt de interne organisatie niet automatisch mee: je mandaat rek je niet op aan slechts één tafel. Pas wanneer buiten en binnen hand in hand gaan, creëer je genoeg ruimte voor de opgave en transformeer je je mandaat. Maar hoe vind je de ruimte die de opgave vraagt met voldoende mandaat?
Die vraag stond centraal in het tafelgesprek dat ik mede begeleidde tijdens het diner pensant van het SOM VerbOnd. Samen met professionals van overheden, bedrijven en maatschappelijke organisaties bespraken we stellingen en deelden we ervaringen uit de eigen praktijk. Van een gemeentelijke discussie over parkeerpaaltjes tot de afwegingen van een bestuurder van een natuurorganisatie. Het resultaat? Inzicht in hoe je zowel een ‘moedig mandaat’ als de benodigde ruimte voor de opgave kan vinden. Hoe je dit doet, lees je in dit artikel.
Meer tafels dan je denkt
In de onderhandelingsliteratuur is vaak sprake van twee onderhandelingstafels: de externe, met partners en andere partijen in de opgave, en de interne, met je eigen directie, bestuur en collega-afdelingen. In de praktijk zitten de meeste professionals aan meer tafels tegelijk. Er is ook de tafel van de achterban: de leden, aanhangers of organisaties die je vertegenwoordigt. En je externe partners hebben op hun beurt weer een eigen interne tafel en achterban die bepalen hoeveel ruimte zij zien.
Omgevingsprofessionals focussen soms dermate op de externe tafel dat de andere tafels (tijdelijk) uit beeld raken. Zo ook bij de dijkversterking uit de introductie: de projectleider had de partners goed meegenomen, maar haar eigen directie en collega-afdelingen niet. Ze ging ervan uit dat haar organisatie wel zou volgen. Het plan strandde daardoor niet bij de partners, maar thuis.
Hoe meer tafels, hoe complexer het wordt, zeker als het gaat om de vraag hoe ver je mandaat reikt. Neem een samenwerking waarin (mede)overheden, netbeheerders, bedrijven en maatschappelijke partners een regionale aanpak voor de energietransitie moet versnellen. Elke deelnemende organisatie heeft een eigen interne tafel, waar de collega’s die in de samenwerking zitten mogelijk niet worden begrepen, of zelfs teruggefloten omdat ze buiten de gebaande paden aan iets nieuws werken. Het mandaat van een dergelijke samenwerking is zo groot als de deelnemers samen durven te geven, en dat is zelden helder vastgelegd. Wie meer ruimte nodig heeft, moet dus zeker ook aan de interne tafel(s) aan de slag.
Kies ook intern voor belangen
Maar hoe ga je met die interne tafel om? Aan de externe tafel werken veel professionals al bewust volgens de Mutual Gains Approach (MGA): je onderhandelt op basis van belangen in plaats van standpunten, je investeert in relatie en inhoud, en je creëert eerst waarde voordat je verdeelt. Dit doen we niet door macht en machtsverhoudingen te negeren of uit de weg te gaan, maar door ons te richten op houdbare afspraken.
Aan de interne tafel doen we dat niet altijd. Hier wordt vaak gesproken over standpunten en proberen we te overtuigen. Maar MGA kan juist ook hier lonen, omdat je alternatief er vaak zwak is. Bij een externe partner is je BATNA, je beste alternatief als je er samen niet uitkomt, van tafel opstaan. Bij je eigen organisatie, daarentegen, kan dat nauwelijks. Zoek dus naar het belang achter de weerstand aan jouw interne tafel: wat vindt jouw organisatie écht belangrijk, en hoe neem je dat mee in de opgave?
Liever achteraf sorry zeggen
“Liever achteraf sorry zeggen dan vooraf toestemming vragen.” Over die stelling waren de deelnemers aan het tafelgesprek het unaniem eens; lachend noemden ze zichzelf een “rebelse club.” Toch is stelselmatig buiten de lijntjes kleuren volgens mij niet de beste manier om je mandaat op te rekken. Het klinkt stoer, maar je eigen organisatie staat niet achter wat je hebt toegezegd en geeft je de volgende keer waarschijnlijk minder ruimte.
Het is beter om de opgave zo te verbreden dat ook je eigen organisatie er belang bij heeft. Dan hoef je achteraf geen sorry te zeggen. Dat bedoel ik met een ‘moedig mandaat’: de ruimte die je neemt én intern verdient om de opgave te dienen. Met een moedig mandaat zit je tussen het veilig binnen je mandaat blijven en eigenwijs buiten de lijntjes kleuren in. Hier denk je creatief na over de opgave, vergroot je de taart waar nodig en zorg je er daarmee voor dat jouw organisatie hun eigen belang in de opgave herkennen.
Wat is dan moedig?
Toch herkent niet iedereen zich in het woord “moed.” “Mandaat heb je of heb je niet,” zei één van de deelnemers, terwijl een ander vraagt: “Als je al mandaat hebt, is het dan nog moedig te noemen?” Weer anderen waarschuwden dat moed zonder draagvlak al snel eigenwijs is. Heldendom van individuen is geen strategie. Want wanneer de held vertrekt valt alles weer terug.
Ik denk dat het moedige niet zit in het overschrijden van grenzen, maar in het tijdig openen van het gesprek erover. Er is altijd tijdsdruk, en het voelt zelden als het juiste moment om iets intern aan te kaarten. Maar juist dán is het nodig: wie het gesprek op tijd voert, voorkomt dat het later alsnog vastloopt. Moed vraagt rugdekking. Die rugdekking organiseer je zelf.
Voor het creëren van een moedig mandaat en het organiseren van rugdekking is de positiemacht die jouw functie met zich mee brengt alleen niet genoeg. Om het écht moedig uit te kunnen voeren, heb je andere bronnen van macht nodig. Wat je inhoudelijk kan en wie je bent, ook wel bekend als persoonsmacht, is minstens net zo belangrijk. Net als connectiemacht: wie je kent en naar wie je kunt verwijzen bij vragen, twijfels of verzoeken van andere interne en externe stakeholders.
Naast deze vormen van macht helpen ook een paar praktische zaken om je mandaat op te rekken. De volgende werden gedeeld tijdens het tafelgesprek:
- Een sponsor en medestrijders. Iemand die je aanmoedigt en waar nodig dekt.
- Beweging creëren en de zone van co-creatie vergroten. Spreek in je samenwerking (intern of extern) af dat je elkaar mag uitdagen om buiten je vaste mandaat te treden, dat het mag schuren ten behoeve van de opgave.
- Het eigen belang even uitstellen. Je geeft je belang niet op, maar legt het pas op tafel als je samen de feiten hebt verkend. Joint Fact Finding helpt daarbij: partijen zoeken samen uit wat er feitelijk speelt, en gaan daarna met een gedeeld beeld het gesprek over belangen in.
- Successen vieren. Laat zien wat het oprekken van je mandaat heeft opgeleverd, juist waar eerst weerstand was. Hierbij stilstaan bouwt intern krediet op voor de volgende stap.
- Bouw aan intern vertrouwen. Hoe meer vertrouwen je door de tijd intern namelijk hebt opgebouwd, hoe meer ruimte je kunt nemen.
Buiten de lijntjes, binnen de lijnen
Een moedig mandaat verdien je door buiten en binnen hand in hand te laten gaan: buiten verbreed je de opgave, binnen laat je zien wat dat je eigen organisatie oplevert. Daarvoor leun je niet alleen op je positie, maar ook op wie je bent en wie je kent.
Dat vraagt iets van het individu én van de organisatie. Van de professional vraagt het op tijd het gesprek aangaan, niet pas als het vastloopt. Van de organisatie vraagt het rugdekking geven aan wie de opgave dient, en de bereidheid om zelf meer omgevingsgericht te gaan denken.
Makkelijker gezegd dan gedaan. Zolang die rugdekking er niet is, begrijp ik de collega’s die liever achteraf ‘sorry’ zeggen en risico’s nemen om hun opgave te dienen maar al te goed. Zoals een deelnemer het tijdens het tafelgesprek filosofisch verwoordde: “Als je maar ver genoeg buiten de lijntjes kleurt, werk je vanzelf weer binnen de lijnen.”